Filipino Grade 9 Complete Notes ✏️

Panimula sa Karunungang-Bayan

Bago pa dumating ang mga Espanyol sa ating bansa, mayroon nang karunungang-bayan ang mga Pilipino. Ito ay mga bugtong, salawikain, at kasabihan na nagsisilbing aliw at gabay sa pang-araw-araw na buhay.

Ang mga karunungang ito ay patungkol sa pag-uugali, kaisipan, at katutubong paligid ng mga Pilipino. Hindi lang ito libangan - ito rin ang paraan ng mga matatanda para turuan ang mga kabataan ng mabuting asal.

Tandaan: Ang karunungang-bayan ay nagpapakita ng talino at kultura ng mga Pilipino kahit noon pa.

Mga Uri ng Karunungang-Bayan

Karunungang-bayan ay isang uri ng panitikan na may maraming klase. Ito ay yaman ng ating bansa na naglalaman ng bugtong, salawikain, at kasabihan.

Ang bugtong ay isang palaisipan o talinghaga na may patanong. Kailangan hulaan ang sagot gamit ang mga clues. Halimbawa: "Mataas ang nakaupo, mababa kung nakatayo" - sagot ay aso. "Balong malalim, puno ng patalim" - sagot ay bunganga.

Ang salawikain ay patalinghagang pahayag na ginagamit para mangaral at akayin ang kabataan sa mabuting asal. Tulad ng "Kung maiksi ang kumot, matutong mamaluktot" at "Kapag may isinuksok, may madudukot."

Tip: Ang mga bugtong at salawikain ay parang riddle at advice na pinagsama!

Sawikain at Kasabihan

Ang sawikain ay patalinghagang pananalita na nakahikayat sa kaisipan ng mga tao. Nakalilibang ito at nakadaragdag ng kaalaman. Halimbawa: "hulog ng langit" (suwerte), "mahaba ang dila" (madaldal), "balat sibuyas" (iyakin).

Ang kasabihan ay bukambibig ng mga bata at matatanda - kung tawagin sa Ingles ay Mother Goose o Nursery Rhymes. Ito ay tulang pambata na walang malalim na kahulugan tulad ng "Putak ng putak, batang duwag."

Ang karunungang-bayan ay sangay ng panitikan na nagsisilbing daan para maipahayag ang mga kaisipan ng bawat kultura. Sa Vocabulario de la lengua Tagala (1754), naitala na ng mga Padre ang mga kawikaan at bugtong ng mga Pilipino.

Cool fact: Ang mga sawikain ay parang code words na may ibang kahulugan!

Paglipat ng Karunungang-Bayan

Ayon kay Alejandro Abadilla, "bawat kibot ng bibig ng makata ay may ibig sabihin at may katuturan." Ang pasalindilang panitikan ang naging paraan para mailipat ang karunungan sa pamamagitan ng dila lang.

Noon, nagsusulat ang mga ninuno sa dahon, balat ng punongkahoy, at iba pang bagay na pwedeng ukitan. Ang Baybayin ang sistema ng pagsulat ng mga ninuno bago pa man dumating ang mga dayuhan.

Ang Alibata ang tawag sa alpabeto ng mga ninuno bago ito naging Baybayin. Nang dumating ang mga Kastila, naimpluwensiyahan ng kanilang Abecedario ang aming alpabeto.

Amazing: Ang ating mga ninuno ay marunong nang bumasa at sumulat kahit walang mga guro mula sa ibang bansa!

Mga Ladino at Panitikan

Ang Ladino ay tawag sa manunulat na gumagamit ng halo-halong Tagalog at Kastila. Umusbong ito noong ika-16 na dantaon. Ang mga kilalang Ladino ay sina Fernando Bagong bata, Tomas Pinpin, Pedro Suarez Osorio, at Francisco Balagtas.

Ang Pasyon ay tulang pasalaysay tungkol sa buhay at sakripisyo ni Hesukristo. Si Francisco Balagtas ay kilala bilang Ama ng Tulang Tagalog dahil sa "Florante at Laura."

Iba pang mga akdang patula ay ang duplo, karagatan, at komedya/moro-moro na binibigkas tuwing may patay o tungkol sa labanan ng Kristiyano at Muslim.

Fun fact: Ang mga Ladino ay mga pioneer ng mixed language writing - parang mga blogger ngayon!

Pagkakaiba ng mga Karunungang-Bayan

Ang salawikain ay pangungusap na nagsisilbing patnubay at tuntunin ng mabuting asal. Ito ay magandang paniniwala na matagal nang ginagamit. Ang kasabihan naman ay pariralang karaniwang sambitin ng mga tao sa isang lugar.

Ang kawikaan ay tuntunin o kautusan na kinikilala dahil sa karanasan. May kinalaman ito sa mga bagay na mahalaga sa buhay. Ang sawikain ay paalala sa mga dapat gawin ng tao kapag nagkakamali.

Lahat ng ito ay may talinghaga sa pagpapahayag - hindi direktang sinasabi ang ibig sabihin kundi kailangan mong intindihin ang deeper meaning.

Key insight: Bawat uri ng karunungang-bayan ay may iba't ibang purpose pero lahat ay nagtuturo!

Mga Katangian ng Bugtong

Ang bugtong ay may apat na pangunahing katangian: tugma, sukat, kagandahan, at diwa. Ang tugmang ganap ay nagtatapos sa patinig, habang ang tugmang di-ganap ay nagtatapos sa katinig.

Ang sukat ay tumutukoy sa bilang ng pantig sa bawat taludtod. Ang kagandahan ay nakaakit na elemento ng bugtong na gumagawa nitong interesting.

Sa mga halimbawa tulad ng "Sinusuot ng magkasintahan, simbolo ng pagmamahalan" (singsing) at "Minsan matamis o mapait, kailangan tuwing tag-init" (kape), makikita mo ang creativity ng mga bugtong.

Practice tip: Subukan mag-isip ng sariling bugtong gamit ang mga katangiang ito!

Alamat: Ang Unang Hari ng Bembaran

Ang alamat ay isa ring uri ng karunungang-bayan na nagsasalaysay ng pinagmulan ng mga bagay. Sa "Ang Unang Hari ng Bembaran" ni Venancio L. Mendiola, makikilala natin si Diwatandan Gibon.

Ang tagpuan ay sa Bembaran na malapit sa dagat, kasama ang Torogan at Minango'aw. Maraming character ang kwento tulad ni Pintoloi Kilid (tagapayong espiritual) at Aya Paganay Ba'i (pinakamgandang babae).

Ang mga alamat ay nagbibigay ng explanation kung paano nagsimula ang mga lugar, tradisyon, o mga bagay na nakikita natin ngayon.

Literary note: Ang mga alamat ay parang ancient na Wikipedia ng mga Pilipino!

Mga Tauhan sa Alamat

Sa alamat ng Bembaran, maraming mahahalagang tauhan. Si Diwatandan Gibon ang unang hari ng Bembaran na nag-asawa kay Aya Paganay Ba'i, anak ni Minangondaya a Linog.

Ang mag-asawa ay may mga anak na sina Tominaman sa Rogong (panganay) at Mangondaya Boyisan (bunso). May marami ring ibang character na mga anak na babae ni Diwatandan na nililigawan ng ibang hari.

Ang mga pangalang ito ay nagpapakita ng rich culture at tradisyon ng mga Muslim Filipino sa Mindanao. Bawat pangalan ay may kahulugan at kahalagahan sa kwento.

Cultural insight: Ang mga alamat ay nagpo-preserve ng mga traditional na pangalan at kultura ng iba't ibang grupo sa Pilipinas!

Awiting Bayan: Bayan Ko

Ang awiting bayan ay isa ring parte ng karunungang-bayan na nagpapakita ng pagmamahal sa bansa. Ang "Bayan Ko" ay nagsasalaysay ng ganda ng Pilipinas - lupain ng ginto't bulaklak.

Maraming sumakop sa Pilipinas pero bumangon ang mga Pilipino para makamit ang kalayaan. Ipinapakita nito ang pagmamahal sa bansa at ang hirap ng mga Pilipino sa ilalim ng mga mananakop.

Ang awit ay sumasalamin sa kalagayan ng mga ibon na dapat ay malayang lumipad pero nakulong, tulad ng ating bansang dapat ay malaya pero nasakop.

Patriotic message: Ang mga awiting bayan ay nagpapaalala sa atin na pahalagahan ang kalayaan na nakamit natin ngayon!